WIELKOŚĆ MA ZNACZENIE, CZYLI POLIPTYKI ŚREDNIOWIECZA

WIELKOŚĆ MA ZNACZENIE,

CZYLI POLIPTYKI ŚREDNIOWIECZA I WCZESNEGO RENESANSU

cykl 4 wykładów  online

9 kwietnia – 30 kwietnia  2026 ( czwartki) godz. 20.00

posiadacze karnetów uzyskają dostęp do nagrań na czas 15 dni po zakończeniu cyklu

opowiada MARCIN BOGUSZ

Marcin Bogusz – historyk i historyk sztuki (studia na Uniwersytecie Warszawskim i w Centre d’études supérieures de civilisation médiévale w Poitiers). Pracował w Niemieckim Instytucie Historycznym i na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Od 2022 pracuje w Zbiorach Sztuki Dawnej Europejskiej Muzeum Narodowego w Warszawie. Interesuje się kulturą późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności.

Sztuka średniowiecza jest bez wątpienia okresem dominacji tematów sakralnych oraz obiektów, których funkcja była nierozerwalna ze sprawowaniem kultu. Zachowanych obiektów świeckich jest bardzo niewiele i raczej należy je wiązać z monarszymi i arystokratycznymi dworami. Dość szybko zostaje ustalony repertuar obiektów, które będą najpopularniejsze między XIV a XVI wiekiem. Należą do nich bez wątpienia nastawy ołtarzowe. Obiekty o niezbyt skomplikowanych formach – zazwyczaj w formie szafy ze skrzydłami, które pełniły formę drzwi. Często z rzeźbioną częścią środkową, zazwyczaj z malowanymi skrzydłami. Dzięki ruchomym skrzydłom mogły być otwierane i zamykane, umieszczenie dwóch par skrzydeł pozwalało zamykać retabulum na trzy różne sposoby. Każda odsłona nastawy była ozdobiona inaczej i składała się na odrębny „odcinek” opowieści o historii zbawienia czy lokalnym patronie.

  Można jednak spojrzeć na poliptyki jak na przedmioty. Niejednokrotnie wielkie, wypełniające przestrzeń kościoła aż pod samo sklepienie. Dzięki takiemu podejściu zauważymy, że nastawy wpisywały się w standardy ówczesnej produkcji rzemieślniczej. Nie były bowiem jedynymi przedmiotami, które musiał obsługiwać użytkownik. W czasie liturgii wykorzystywano ruchome figury aniołów, używane w niedzielę palmową figury przedstawiające Chrystusa na osiołku często były umieszczane na platformie z kółkami żeby mogły jeździć. Z kolei rzeźby, których tematem jest Chrystus wstępujący na niebiosa miały wkręty z oczkiem, dzięki którym można je było wciągać przez dziurę w sklepieniu. Średniowieczne mechaniczne i ruchome figury, często nie najwyższej jakości artystycznej, są świetnym przykładem kontaktu człowieka i rzeźby w epokach przed wynalezieniem sztuki.

Wielkość poliptyków była niezwykle istotna. XV wiek, czas wzrostu bogactwa miast, przyniósł dążenie do jak najwspanialszego ozdobienia kościołów sprzętami liturgicznymi. To właśnie okazałość miejskiej fary oraz jej wyposażenie świadczyły o zamożności mieszczan. Wielkie nastawy ołtarzowe, które się wówczas pojawiają, były arcydziełami późnego gotyku – wykorzystujące snycerskie i malarskie opracowanie, łączyły w sobie teologiczny przekaz z najmodniejszą wówczas formą.

Celem cyklu będzie ukazanie przemian w sztuce gotyku i renesansu, które świetnie widać na przykładzie nastaw ołtarzowych. Nie same jednak formalne i stylistyczne względy kształtowały tę formę i nie tylko zagadnienia formy i stylu będą nas interesować. Wielkie lub małe, idealnie skrojone na mensę ołtarza, były świadectwami zamożności mieszczan oraz wirtuozerii działających w mieście rzemieślników. Dzisiaj często muzealne eksponaty, były stworzone do interakcji – zamykania i otwierania. Mniejsze nastawy były przystosowane do oglądania ich lekko przymkniętych czy trzymania ich w dłoniach. Ten zaginiony świat wchodzenia w kontakt z obiektem, oglądania go i rozważania będzie drugim poruszanym zagadnieniem.

Ilustracje:

1. Stefan Lochner, Zwiastowanie, zamknięty Tryptyk świętych patronów miasta, 1440 lub 1442, katedra kolońska, fot. wikimedia
2. Matthias Grünewald, Ołtarz z Isenheim (pierwsze otwarcie, rekonstrukcja), fot. wikimedia
3. Jan van Eyck, Poliptyk Adoracji Baranka Mistycznego, 1432, katedra pw. św. Bawona, Gandawa

9 IV Skromne początki z kilkoma nieskromnymi wyjątkami

Początki nastaw ołtarzowych, czyli rozbudowanych kompozycji artystycznych umieszczanych nad mensą ołtarza, sięgają wczesnego średniowiecza. Ich rozwój był ściśle związany z przemianami liturgii chrześcijańskiej oraz rosnącą rolą sztuki w przekazywaniu treści religijnych. Początkowo ołtarze były proste i pozbawione rozbudowanej dekoracji. Z czasem zaczęto jednak umieszczać za nimi lub na nich niewielkie elementy ozdobne, takie jak krzyże, relikwiarze czy malowane płyty.

Jedną z najwcześniejszych form ozdoby ołtarza były antepedia – dekoracyjne płyty umieszczane z przodu ołtarza, często wykonane z metalu, drewna lub tkaniny i zdobione ukazującymi majestat scenami. Równolegle zaczęto tworzyć niewielkie tablice malarskie lub rzeźbiarskie ustawiane za ołtarzem. Pełniły one funkcję zarówno dekoracyjną, jak i dydaktyczną, ponieważ przedstawienia religijne pomagały wiernym lepiej zrozumieć opowieści biblijne w czasach, gdy znaczna część społeczeństwa była niepiśmienna.

 W okresie romanizmu i wczesnego gotyku nastawy ołtarzowe zaczęły przybierać bardziej rozbudowaną formę. Pojawiły się pierwsze retabula – pionowe konstrukcje ustawiane za ołtarzem, często zdobione reliefami lub malowidłami. W kolejnych stuleciach, szczególnie w okresie gotyku, nastawy te stały się coraz bardziej monumentalne i skomplikowane. Powstawały wieloskrzydłowe ołtarze szafiaste z rzeźbionymi scenami z życia Chrystusa, Maryi i świętych.

3.  4.

Rozwój nastaw ołtarzowych był wynikiem zarówno potrzeb liturgicznych, jak i artystycznych. Z prostych elementów dekoracyjnych przekształciły się one w jedne z najważniejszych dzieł sztuki sakralnej średniowiecznej Europy, stanowiąc centralny punkt wnętrza kościoła i ważny nośnik treści teologicznych.

Ilustracje:

1. Nastawa ołtarza głownego kościoła cysterskiego w Bad Doberan, ok. 1300, fot. wikimedia
2. Duccio di Buoninsegna (1255–1319), Sceny pasyjne z Maesty, 1308–1311, Museo dell’Opera Metropolitana del Duomo, Siena, fot. wikimedia
3. Dyptyk z Wilton House (otwarty), ok. 1395, National Gallery, Londyn, fot. wikimedia
4. Poliptyk z ołtarza św. Urszuli, ok. 1250, kościół opacki pw. Panny Marii w Marienstatt, fot. wikimedia

16 IV W krainie ruchomości

Ruchome ołtarze umożliwiały a nawet wymagały manipulowania nimi. Dyptyki niewielkich rozmiarów można było trzymać w dłoniach w czasie modlitwy. Można je było dotykać – niekiedy warstwy malarskie są starte w pewnych miejscach, co sugeruje, że odbiorcy dotykali ich. Tematem wykładu będzie wchodzenie ludzi z interakcję z wytworami snycerzy i malarzy.

Nie tylko jednak skrzydłami nastaw ołtarzowych można było poruszać. Średniowieczne ruchome figury były wyjątkowym zjawiskiem na pograniczu sztuki, rzemiosła i religii. Tworzono je głównie w Europie od około XII do XV wieku. Były to mechaniczne lub półmechaniczne przedstawienia postaci – najczęściej świętych, aniołów albo postaci biblijnych – które mogły wykonywać proste ruchy, takie jak podnoszenie rąk, kiwanie głową czy otwieranie ust. Ich działanie opierało się na prostych mechanizmach: sznurkach, dźwigniach, kołowrotkach lub ukrytych zawiasach.

Istniało kilka rodzajów takich figur. Jednym z najpopularniejszych były figury liturgiczne używane podczas nabożeństw i świąt kościelnych. Przykładem były ruchome figury Chrystusa w scenach Zmartwychwstania lub Wniebowstąpienia, które podnoszono w górę za pomocą lin, aby symbolicznie pokazać moment wstępowania do nieba. Innym typem były figury wykorzystywane w średniowiecznych misteriach, czyli religijnych przedstawieniach teatralnych. Mogły one poruszać skrzydłami, rękami lub głową, co czyniło spektakl bardziej widowiskowym.

Obok nich funkcjonowały figury o charakterze bardziej mechanicznym, przypominające wczesne automaty. Umieszczano je czasem w zegarach wieżowych lub w specjalnych konstrukcjach, gdzie o określonej godzinie wykonywały zaprogramowany ruch. Takie rozwiązania były świadectwem dużych umiejętności średniowiecznych rzemieślników.

Ruchome figury pełniły przede wszystkim funkcję dydaktyczną i religijną. Obraz i ruch pomagały lepiej zrozumieć historie biblijne. Dzięki nim wierni mogli łatwiej wyobrazić sobie wydarzenia opisane w Piśmie Świętym. Jednocześnie figury wzbudzały podziw i poczucie tajemnicy, co wzmacniało religijne przeżycia uczestników nabożeństw i widowisk.

3.   4.

Ilustracje:

1. Łóżeczko na figurkę Dzieciątka Jezus, ok. 1340–1350, Museum Schnütgen, Kolonia, fot. wikimedia
2. Tobias Stimmer, Zegar astronomiczny w Strasbourgu, drzeworyt, 1574, Universitätsbibliothek, Salzburg, fot. wikimedia
3. Maria Gravida, ok. 1300–1310, Germanisches Nationalmuseum, Norymberga, fot. GNM
4. Figura Chrystusa wstępującego w niebo, 1503, Museum für Kunst und Geschichte MAHF, Fryburg, fot. MAHF

23 IV Wielka kariera gigantów

Późne średniowiecze wykształciło typ wielkiej nastawy ołtarzowej. Nastawy te osiągały ogromne rozmiary – niektóre miały nawet kilkanaście metrów wysokości. Są one jednymi z najbardziej imponujących dzieł sztuki sakralnej. Umieszczano je na ołtarzach w kościołach i katedrach, gdzie stanowiły centralny punkt przestrzeni liturgicznej. Co ważne, w jednym kościele mogło być równocześnie kilka-kilkanaście wielkich nastaw. Najczęściej wykonywano je z drewna, które następnie polichromowano i złocono, tworząc bogate, wielobarwne kompozycje. Nastawy składały się z wielu elementów: rzeźb, malowanych kwater oraz skrzydeł, które można było otwierać i zamykać w zależności od okresu liturgicznego.

Przedstawienia ukazywały sceny z życia Chrystusa, Marii oraz świętych, tworząc rozbudowane narracje. Dzięki temu wierni mogli „czytać” historię zbawienia poprzez obrazy i rzeźby. Wielkie ołtarze pełniły więc nie tylko funkcję dekoracyjną, ale także dydaktyczną i symboliczną. Ich monumentalna forma oraz bogactwo detalu podkreślały znaczenie miejsca kultu i potęgę wspólnoty, która je fundowała.

Największe nastawy ołtarzowe były monumentalnymi dziełami sztuki sakralnej, powstającymi głównie od XIV do początku XVI wieku. Składały się z centralnej części z rzeźbami lub obrazami oraz ruchomych skrzydeł, które można było otwierać i zamykać w zależności od okresu liturgicznego. Po otwarciu ukazywały bogato zdobione sceny z życia Chrystusa, Maryi lub świętych, a po zamknięciu często widoczne były malowane przedstawienia o prostszej formie.

3   4.

Ilustracje: 

1. Wit Stosz, Pozdrowienie anielskie, 1517–1518, kościół św. Wawrzyńca, Norymberga, fot. wikimedia
2. Retabulum męczenników, 1525, katedra pw. św. Wiktora, Xanten, fot. wikimedia
3. Tilman Riemenschneider, Tryptyk Świętej Krwi, 1501–1504, kościół pw. św. Jakuba, Rothenburg ob der Tauber, fot. wikimedia
4. Michał z Augsburga, Retabulum koronacji Marii (otwarte), 1511–1517, kościół Panny Marii, Gdańsk, fot. wikimedia

30 IV Zmierzch formuły

Reformacja i rzymska reakcja na nią przynoszą spore zmiany w wyposażeniu kościołów. Nastawy ołtarzowe zaczynają być tworzone w zgodzie z nową estetyką, lektoria są usuwane z przestrzeni sakralnej. Zmiany przejawiają się to nie tylko w ornamencie, który coraz częściej przypomina wysuszone gałęzie, często wolne przestrzenie nastaw wypełnione są ornamentem wykorzystującym motywy antyczne. Sceny przedstawione na nastawach są malowane z pominięciem złotego tła, są często wirtuozerskim popisem kunsztu malarskiego. Usunięcie tego elementu kompozycji jest istotne i brzemienne w skutkach – przedstawienie przestaje być umieszczonym w bezczasie kultowym przedstawieniem. Zaczyna być obrazem – wytworem artysty, obiektem sztuki. Perfekcyjnym naśladowaniem natury.

Wielkie retabula zaczynają znikać, zastępują je barokowe ołtarze, których forma nie wymaga już manipulowania. Były zawsze takie same i niezmienne, niezależnie od okresu w roku liturgicznym.

Forma nastawy ołtarzowej wykorzystywana była do pokazywania tematów świeckich. Tryptyki takie służyły powstającej wówczas kulturze kolekcjonerskiej, mogły być odczytywane jedynie przez odpowiednio wykształconych i obytych odbiorców.

3. 4.

Ilustracje:

1. Hieronim Bosch (ok. 1450–1516), Tryptyk rozkoszy ziemskich (otwarty), Museo del Prado, Madryt, fot. wikimedia
2. Hugo van der Goes, Tryptyk Portinarich (otwarty), ok. 1475, Galleria degli Uffizi, Florencja, fot. wikimedia
3. Jean Hey, Maria w Glorii (otwarty), ok. 1498, Katedra pw. Zwiastowania Marii Panny, Moulins, fot. wikimedia
4. Michael Pacher, Poliptyk Ojców Kościoła (otwarty), 1471–1475, Alte Pinakothek, Monachium, fot. wikimedia

KUP KARNET