DZIEWICZA MATKA, KOBIETA DOSKONAŁA |

DZIEWICZA MATKA, KOBIETA DOSKONAŁA

OPOWIEŚĆ O BOGACTWIE SYMBOLIKI W ŚREDNIOWIECZNYCH WIZERUNKACH MARYJNYCH.

3 wykłady online 6 ( Poniedziałek Wielkanocny)-20 kwietnia 2026

Poniedziałki godz. 20.00

Posiadacze karnetów uzyskują dostęp do nagrań na 15 dni po zakończeniu całego cyklu

opowiada DR MAGDALENA ŁANUSZKA

Kult Matki Boskiej jest absolutnie kluczowy w kulturze chrześcijańskiej; wielu badaczy twierdzi, że zastąpiła ona liczne żeńskie bóstwa religii pogańskich, realizując uniwersalne zapotrzebowanie na obecność pierwiastka kobiecości w sferze sakralnej. Rozmaite typy przedstawień Madonny rozwijały się od wczesnego średniowiecza zarówno w Kościele Wschodnim jak i zachodnim. Wiele z nich uznano za cudowne, a te najsłynniejsze były masowo kopiowane. Powstały liczne interesujące typy przedstawień Marii (samej lub z Dzieciątkiem Jezus), z detalami, które mają swoje symboliczne znaczenia. Dlaczego Madonna czasem trzyma różę, czasem lilię, czasem mak? Czemu Matkę Boską z Dzieciątkiem ukazywano na przykład z jabłkiem, gruszką, winogronami, czy z truskawką? A co można powiedzieć o Marii z papugą, czyżykiem, zającami, lub jednorożcem?

Zapraszamy na cykl 3 wykładów o ikonografii wizerunków Matki Boskiej, na fascynującą opowieść o symbolice i legendach kryjących się za różnymi przedstawieniami, zilustrowaną prezentacją intrygujących dzieł sztuki. W czasie kolejnych spotkań słuchacze będą mieli także okazję poznać historię wybranych dzieł z Polski.

fot. Jan Krzyżanowski, Matka Boska Łaskawa z cmentarza przy kościele Mariackim w Krakowie, 1771, 

6 kwietnia – Macierzyństwo Dziewicy

Początek opowieści to prezentacja kluczowych typów przedstawień Matki Boskiej z Dzieciątkiem, które wykształciły się w sztuce bizantyńskiej, ale przeszły również do Europy Zachodniej. Do najsłynniejszych należą Maria Hodegetria oraz Eleusa, lecz powstawały także inne, często do dziś bardzo popularne w sztuce prawosławnej.
Z kolei w kręgu łacińskim szczególnym wizerunkiem, obecnie być może szokującym ze względu na ukazanie nagiej piersi Marii, jest Madonna Karmiąca. Dodatkowymi motywami mogły być atrybuty w postaci kwiatów czy owoców, a szczególną symbolikę miały przedstawienia Marii w Ogrodzie Zamkniętym.
To właśnie Madonny z Dzieciątkiem niejednokrotnie otaczane były kultem jako obrazy cudowne. Do wielu z nich doczepiano legendę o tym, że dany wizerunek miał namalować sam święty Łukasz Ewangelista. Słuchacze wykładu poznają historię najsłynniejszego tego typu wizerunku w Polsce, czyli Matki Boskiej Częstochowskiej. Dowiedzą się także, skąd wzięło się pojęcie „częstochowskich rymów”.

1. 2. 3.

1. Matka Boska Częstochowska,
2. Jean Fouquet, Dyptyk z Melun, Madonna z Dzieciątkiem wśród Aniołów (prawe skrzydło) ok. 1450, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpia,
3. Carlo Crivelli, Madonna z Dzieciątkiem, ca 1482, Accademia Carrara w Bergamo,

13 kwietnia – Emocje Matki Bolesnej

Późne średniowiecze przyniosło wielki rozwój kultu maryjnego; Matka Boska, postrzegana nie tylko jako Boża Rodzicielka, ale wręcz jako Współodkupicielka świata, coraz częściej występowała nie z Dzieciątkiem, ale samodzielnie, m.in. w kontekście pasyjnym. Kompozycje wyjęte z kontekstu narracyjnych przedstawień stały się niezależnymi wizerunkami – do takich należą Piety, Matki Boskie Bolesne, a nawet Marie brzemienne. Jednocześnie niektóre przedstawienia Madonny z Dzieciątkiem, szczególnie u progu czasów nowożytnych, zawierały atrybuty odnoszące się do przyszłej Męki Chrystusa czy cierpienia Marii.
W ramach tego wykładu osobna opowieść będzie poświęcona wyjątkowo pięknemu późnogotyckiemu cudownemu obrazowi z kościoła franciszkanów w Krakowie, zwanemu Smętną Dobrodziejką Krakowa.

1. 2.  3.
1. Smętna Dobrodziejka Krakowa, pocz. XVI w.
2. Pieta z Wrocławia, ok. 1420, Muzeum Narodowe we Wrocławiu
3. Piero della Francesca, Madonna del Parto, ok. 1460, Musei Civici Madonna del Parto w Monterchi

20 kwietnia – Madonny zaskakujące

Na ostatnim spotkaniu zaprezentowane zostaną przedstawienia, które współczesnym odbiorcom mogą wydawać się najbardziej zaskakujące: to m.in. Madonna na księżycu, Madonna na lwie, Matka Boska wymachująca pałką, czy też strzelająca mlekiem z piersi! Część z tych wizerunków zostało uznanych za niewłaściwe po Soborze Trydenckim (1545-1563), a inne – przeciwnie – zyskały nową popularność w dobie kontrreformacji. Te, które uznano za niewłaściwe, przestały być powielane, a niektóre nawet były cenzurowane (np. poprzez zamalowywanie nagości Dzieciątka).
W tym wykładzie pojawi się także wątek Matki Boskiej chroniącej od zarazy, ze szczególnym przykładem wizerunku czczonego w kościele Mariackim w Krakowie.

1. 2.

1. Matka Boska Niepokalanie Poczęta, 1460‒1470, kościół Nawiedzenia NMP w Paczółtowicach
2. Madonna del Soccorso, 1510, kościół Sant’Agostino w Montefalco

KUP KARNET