POP- ARTYSTKI
POP-ARTYSTKI cykl 3 wykładów [...]
cykl 3 wykładów online
27, 28, 29 listopada 2026 ( piątek, sobota, niedziela) godz. 20.00
posiadacze karnetów uzyskają dostęp do nagrań na czas 15 dni po zakończeniu cyklu
Marcin Bogusz – historyk i historyk sztuki (studia na Uniwersytecie Warszawskim i w Centre d’études supérieures de civilisation médiévale w Poitiers). Pracował w Niemieckim Instytucie Historycznym i na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Od 2022 pracuje w Zbiorach Sztuki Dawnej Europejskiej Muzeum Narodowego w Warszawie. Interesuje się kulturą późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności.
Ikoniczny i tajemniczy, często niepokojący, Hieronim Bosch należy do najpopularniejszych dawnych malarzy. Jego życie przypadło na przełom między średniowieczem a renesansem a twórczość wpisuje się w atmosferę czasów, w których tworzył. Jego sztuka wyrasta ze średniowiecznej tradycji obrazowania z jej umieszczanymi na marginesach rękopisów hybrydami i zawieszeniem realizmu. Była tak bardzo charakterystyczna, że jego obrazy uformowały rzesze naśladowców a ich echa odnaleźć można we współczesnych pracach. Znany jest przede wszystkim ze swoich tłumnych kompozycji, niepokojących, czasem zaś zabawnych, w których niezliczona chmara przedmiotów i ludzi została połączona w nieoczekiwaną i niezwykle skomplikowaną całość.
Hermetyczny, moralizujący wydźwięk jego obrazów dostępny był dla uważnych, odpowiednio przygotowanych odbiorców, którzy potrafili zrozumieć składające się na kompozycje Boscha elementy. Jego obrazy zamieszkiwała parada najróżniejszych stworów. Ta dziwność i niezwykłość była, jak już wspomniano, powodem nieznanego wcześniej wpływu na innych artystów – malarzy i grafików. Wpłynęła również na badaczy jego dorobku – doszukiwali się oni ukrytych kodów, analizowali oddzielnie i w całości program ikonograficzny jego obrazów. Bosch historyczny, z jego społecznym kontekstem, zaczął się coraz bardziej oddzielać od Boscha wyobrażonego, konstruowanego na podstawie badania jego dorobku. Był on jednak również malarzem scen z historii świętej, wizerunków świętych, które nie odbiegały szczególnie pod względem ikonografii od powstających wówczas. Pozostawił również rysunki, które pozwalają wniknąć w proces przygotowywania jego intrygujących kompozycji.
Seria wykładów jest zaproszeniem do odkrywania świata Boscha na tle przemian kulturowych i artystycznych przełomu średniowiecza i renesansu. Przybliżona zostanie religijność epoki, wyobrażenia nieba, piekła i Sądu Ostatecznego, średniowieczne bestiariusze, moralizatorskie opowieści czy symbolika grzechu i kary. Duży nacisk zostanie położony na sposób, w jaki artysta przekształcał dobrze znane motywy w zaskakujące wizje, łącząc tradycyjne przesłanie moralne z własną, nieposkromioną wyobraźnią i niezwykłym poczuciem groteski. Wśród różnych całościowych prób odczytania jego oeuvre zostanie zaprezentowana między innymi ta, według której jego obrazy świadectwo lęków, przekonań i fascynacji ludzi żyjących u schyłku średniowiecza. Ale czy rzeczywiście tak było? A może to możni i ponadprzeciętnie wykształceni mecenasi byli odbiorcami dzieł-zagadek, których przesłanie miało być odczytywane jedynie przez wybranych?
Osobne miejsce zostanie poświęcone warsztatowi Boscha i recepcji jego twórczości – artystom, którzy podjęli jego język. Już w XVI wieku kompozycje malarza zyskały szeroki rozgłos, a fantastyczne motywy i diaboliczne wizje inspirowały naśladowców, między innymi Pietera Bruegla Starszego, którego twórczość rozwijała niektóre z Boschowskich tematów, oraz malarzy i warsztaty powielające jego charakterystyczne rozwiązania. Przyjrzymy się temu, jak idee i motywy Boscha były kopiowane, przekształcane i interpretowane na nowo, a także jak zmieniało się rozumienie jego sztuki w kolejnych epokach.
Co w twórczości Hieronima Boscha było tradycyjne? Analiza malarstwa na tle sztuki średniowiecznej i wczesnorenesansowej
Hieronim Bosch, był jednym z najoryginalniejszych malarzy przełomu XV i XVI wieku. Warto jednak pamiętać, że jego twórczość i język formalny i artystyczny wyrosły na świetnie przygotowanym podglebiu, którym było imaginarium człowieka późnego średniowiecza. W jego obrazach realizm miesza się z fantazją, cielesne przyjemności są ganione w moralizatorskich kompozycjach, grzesznicy są gnębieni przez demoniczne stwory rodem z piekła. Wszystkie te konwencje były już znane wcześniej, jedynie ich nagromadzenie w malarstwie Boscha jest dużo większe. Jego malarstwo było głęboko zakorzenione w kulturze późnego średniowiecza, w chrześcijańskiej wizji świata, w moralizatorskiej funkcji sztuki oraz w sposobach przedstawiania rzeczywistości charakterystycznych dla malarstwa niderlandzkiego. Artysta korzystał z tematów obecnych w religijności swojej epoki, nawiązywał do popularnych wyobrażeń piekła, grzechu i zbawienia, a także posługiwał się symbolami zrozumiałymi dla ówczesnych odbiorców. Jego niezwykłe stworzenia i fantastyczne krajobrazy nie oznaczały zerwania z tradycją, lecz stanowiły oryginalny sposób rozwijania jej najważniejszych treści.
Jego obrazy mają często religijny charakter – to przedstawienia świętych czy historii Chrystusa. Można zauważyć obecność tradycyjnych tematów ikonograficznych, sposób przedstawiania dobra i zła, wykorzystanie symboliki oraz świadczące o swoistym konserwatyzmie związki ze święcącym triumfy już od ponad trzech pokoleń niderlandzkim realizmem. Najważniejszym tradycyjnym elementem twórczości Boscha było jej silne zakorzenienie w chrześcijaństwie. Ukazywał żywych jako zmierzających ku śmierci, jako tych, których każdy czym ma wpływ na ich późniejsze zbawienie. Artysta działał w społeczeństwie, w którym religia stanowiła podstawowy sposób interpretowania rzeczywistości. Wiara wpływała na moralność, życie codzienne, postrzeganie natury ludzkiej oraz rozumienie śmierci. Malarstwo religijne pełniło istotną funkcję społeczną: nie tylko ozdabiało kościoły i domy, ale również przekazywało treści biblijne, utrwalało prawdy wiary i przypominało o obowiązujących zasadach moralnych. Malarz wykorzystuje wreszcie niezwykle tradycyjną formę poliptyku, która należy do sprzętów kościelnych wykorzystując ją jednak chętnie w świeckich kompozycjach.
Ważnym elementem twórczości Boscha było przekonanie, że sztuka powinna pouczać odbiorcę i skłaniać go do refleksji nad własnym postępowaniem, ta cecha jego obrazów była zanurzona w świecie średniowiecza, kiedy to medium należało do głównych nośników przekazywania prawd wiary. Piętnował grzechy, wskazywał, co czeka grzeszników, ukazywał mękę męczenników i wyznawców, malował piękno nieba. Jego alegorie ukazywały w zawoalowany sposób przywary i cnoty. W średniowieczu rzeczywistość postrzegano jako przestrzeń pełną znaczeń. Zwierzęta czy rośliny, przedmioty codziennego użytku a nawet kolory mogły odsyłać do treści religijnych lub moralnych. Obraz nie musiał więc przedstawiać wyłącznie tego, co widzialne. To kolejny element średniowiecznego imaginarium, który miał niezwykły wpływ na twórczość Boscha.
W trakcie wykładu zostaną przywołane te i inne elementy, które wcale nie są innowacyjne w twórczości Boscha. Pozwalają one zobaczyć w malarzu zanurzonego zastanej w tradycji obrazowania oraz zaznajomionego z duchem czasu, od którego absolutnie się nie odcinał. Zostaną również zaprezentowane źródła do jego życia, ukazujące artystę w jego socjologicznym kontekście, mającego krąg zleceniodawców.
Drugi wykład zostanie poświęcony tym obrazom i tematom Boscha, które są innowacyjne i najbardziej zapadły w pamięć odbiorców. Nie ulega wątpliwości, że malarz, był jednym z najbardziej oryginalnych artystów swojej epoki. Jego twórczość wyróżniała się niezwykłą wyobraźnią, nowatorskim sposobem przedstawiania rzeczywistości oraz przesyceniem elementami symbolicznymi. Innowacyjność Boscha polegała przede wszystkim na stworzeniu własnego, fantastycznego języka obrazowania, dzięki któremu potrafił ukazywać ludzkie wady, lęki i moralne dylematy.
Jednym z jego najoryginalniejszych dzieł jest „Ogród rozkoszy ziemskich”. W centralnej części tryptyku artysta przedstawił liczne nagie postacie, niezwykłe zwierzęta, ogromne owoce i fantastyczne konstrukcje. Połączył elementy rzeczywiste z nierzeczywistymi, stworzył przerażające, ale i śmieszne hybrydy, malując świat, który trudno jednoznacznie zinterpretować. Nowatorskie w tym tryptyku było przedstawienie ludzkich przyjemności w wieloznaczny sposób oraz zestawienie ich z wizją piekła, umieszczoną na prawym skrzydle obrazu. Stworzył poniekąd dzieło otwarte, w którym widz zmuszony był samodzielnie zastanowić się nad znaczeniem poszczególnych elementów kompozycji.
Innowacyjność malarza przejawia się również w krytyce społeczeństwa. W obrazie „Wóz z sianem” umieścił przedstawicieli różnych stanów, którzy walczą o dobra materialne, kierując się chciwością i egoizmem. Artysta pokazał, że pogoń za bogactwem może prowadzić do moralnego upadku. W ten sposób połączył tradycyjne przesłanie religijne z obserwacją ludzkich zachowań i krytyką wad społecznych.
Jego innowacyjność polegała na łączeniu tradycyjnych tematów religijnych z fantastycznymi postaciami, groteską, wieloznaczną symboliką i krytycznym spojrzeniem na człowieka. Połączenie tych elementów i zaludnienie obrazów masą stworów, hybryd i zwykłych dziwactw zdecydowały o tym, że jego twórczość stała się ciekawa w oczach fundatorów. Dzięki wymienionym wyżej elementom stworzył indywidualny styl, który wyróżniał się na tle epoki i stał się inspiracją dla późniejszych artystów.
Trzeci wykład będzie poświęcony recepcji Hieronima Boscha. Wczesne cytaty z jego obrazów, kopie i pastisze pokazują niezwykłą popularność oeuvre Boscha. Wiele obrazów, które dawniej uchodziły za dzieła malarza, dzisiaj, uznaje się właśnie za wczesne kopie albo świadectwa niezwykle silnego oddziaływania jego twórczości. Świat pełen demonów i mirabiliów przyjął się świetnie, stał się językiem, którym wielu artystów opisywało świat.
Twórczość Boscha spotkała się w XVI wieku z dużym zainteresowaniem, szczególnie w Niderlandach i w kręgach kolekcjonerskich związanych z dworem Habsburgów. Chociaż za życia artysty nie powstało wiele tekstów szczegółowo analizujących jego malarstwo, jego obrazy były cenione, zamawiane i kopiowane. Około 1560 roku hiszpański humanista Felipe de Guevara, pisząc o dziełach Boscha, zwracał uwagę na liczne naśladownictwa, które nie zawsze dorównywały oryginałom.
Popularność obrazów Boscha wynikała z niezwykłej wyobraźni malarza, bogatej symboliki oraz umiejętności przedstawiania tematów religijnych w oryginalny, niekiedy niepokojący sposób. Istotną rolę w rozpowszechnianiu dzieł Boscha odegrał dwór Habsburgów, to dlatego wiele jego najsłynniejszych dzieł oglądać można dzisiaj w Madrycie. Szczególnym miłośnikiem jego malarstwa był król Hiszpanii Filip II, który zgromadził wiele dzieł artysty i zamówił obrazy na potrzeby królewskich zbiorów. Zainteresowanie władcy przyczyniło się do przeniesienia twórczości Boscha z Niderlandów do Hiszpanii, gdzie jego obrazy znalazły ważne miejsce w kolekcjach królewskich. Dzieła malarza można było podziwiać między innymi w klasztorze El Escorial. Dzięki temu jego twórczość zyskała znaczenie nie tylko lokalne, ograniczone do jego rodzinnej Brabancji, ale również europejskie.
Duży wpływ na recepcję Boscha miały także kopie i naśladownictwa jego obrazów. W XVI wieku warsztaty malarskie tworzyły kompozycje inspirowane jego fantastycznymi stworzeniami, scenami piekielnymi i przedstawieniami ludzkich wad. Popularność tych motywów świadczy o tym, że jego styl był rozpoznawalny i atrakcyjny dla odbiorców. Jednocześnie powstające kopie utrudniały późniejsze ustalenie, które dzieła rzeczywiście wyszły spod ręki artysty, do dzisiaj jego dorobek jest przedmiotem dyskusji badaczy. Również korpus rysunków malarza jest kwestią sporną.
Naśladowcy Boscha rozwijali przede wszystkim tematykę fantastyczną i moralizatorską. Inspirację jego twórczością można dostrzec w pracach takich artystów jak Pieter Huys czy Jan Mandyn. W drugiej połowie XVI wieku powstawało wiele obrazów nawiązujących do stylu malarza, co potwierdza, że jego wyobraźnia stała się ważnym punktem odniesienia dla malarstwa niderlandzkiego.
POP-ARTYSTKI cykl 3 wykładów [...]
NAGROBKI KRÓLÓW POLSKICH W KATEDRZE [...]
ARTYSTYCZNE PODRÓŻE 3 wykłady [...]
ANATOMIA MALARSTWA JENNY SAVILLE – [...]
SEKRETY DELFTU SKRYTE W OBRAZIE [...]