ARTYSTYCZNE PODRÓŻE
ARTYSTYCZNE PODRÓŻE 3 wykłady [...]
cykl 3 wykładów online 16-30 LISTOPADA 2026
PONIEDZIAŁKI GODZ. 20.00
dla posiadaczy karnetów udostępniamy nagrania wykładów na 15 dni po zakończeniu cyklu
Aleksandra Stanek-historyczka sztuki, badaczka i popularyzatorka dziedzictwa kulturowego Hiszpanii. Związana z Uniwersytetem Gdańskim oraz Centrum Badań Memlingowskich, specjalizuje się w sztuce Hiszpanii, wymianie kulturowej pomiędzy Półwyspem Iberyjskim a Niderlandami XV i XVI wieku, kolekcjonerstwie, patronacie artystycznym kobiet w dworskim środowisku hiszpańskich Habsburgów. Autorka publikacji naukowych, uczestniczka międzynarodowych projektów badawczych i konferencji. Prowadzi kwerendy w archiwach i bibliotekach Hiszpanii, Belgii oraz Niderlandów. Łączy działalność naukową z popularyzacją wiedzy o sztuce i historii, realizując projekty edukacyjne, muzealne i podróżnicze. Twórczyni projektu „Hiszpania_ nieodkryta.” ( instragram) i „Hiszpania nieodkryta” (facebook); organizatorka wyjazdów kulturoznawczych. Współpracuje z Magazynem Kontynenty.
Znamy Hiszpanię z wakacyjnych podróży do Barcelony, Madrytu, Sewilli, Kordoby i plaż śródziemnomorskich. Często jednak nie dostrzegamy jednego z najciekawszych fenomenów kulturowych Półwyspu Iberyjskiego – dziedzictwa stylu mudéjar. Ten wyjątkowy styl w architekturze i sztuce narodził się w średniowieczu na terenie Kastylii i Aragonii wraz z postępami rekonkwisty i rozwijał od XI do XVI wieku. Tworzyli ją muzułmańscy rzemieślnicy, którzy pozostali na ziemiach odzyskanych przez chrześcijan. Dzięki rzemieślniczemu kunsztowi wykonywali zamówienia dla władców, arystokracji i Kościoła katolickiego. Poprzez styl inspirowany sztuką islamu mudejarzy kształtowali nową jakość artystyczną w dziedzinie architektury, ceramiki, stolarki, snycerki, tkactwa, metaloplastyki, złotnictwa. Wzornictwo i ornament były obecne w przedmiotach codziennego użytku. Mudéjar jest świadectwem spotkania tradycji islamskiej i chrześcijańskiej oraz dowodem współistnienia tych kultur, którego rezultatem było powstanie niezwykłego fenomenu kulturowego. Była to sztuka pogranicza, niezawłaszczona ani przez muzułmanów, ani chrześcijan. Nie wystąpiła nigdzie indziej na świecie przez co uznaje się ją za oryginalne i specyficzne zjawisko hiszpańskie. Szczególnym symbolem tego dziedzictwa jest architektura mudéjar Aragonii wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Cykl wykładów „Mudéjar: minaret i półksiężyc – dzwonnica i krzyż” pozwoli odkryć okoliczności narodzin tego stylu, prześledzić przemiany meczetów w kościoły oraz poznać tajemnice cegły licowej, ceramiki, drewna, gipsu i alabastru. Zajrzymy do warsztatów stolarskich i snycerskich, gdzie powstawały spektakularne drewniane stropy i kopuły. Dowiemy się także, dlaczego matematyka i geometria odgrywały kluczową rolę w ornamentyce mudéjar. Wyjaśnimy tez wiele pojęć, które pomogą zrozumieć hiszpańskie średniowiecze: kim byli moryskowie (moriscos) i co ich łączyło z mudejarami. Jakie znaczenie mają pojęcia: mozarabowie, muladowie (muladí), marrani (marranos), sefardyjczycy (sefardí). Poszukamy także przyczyny, dla której sztukę Al-Andalus separuje się od sztuki mudéjar jako niezależne, odosobnione zjawisko.
16 listopada 2026 –Mudéjar. Współistnienie kultur w długim cieniu rekonkwisty
Podczas pierwszego wykładu z cyklu „Mudéjar: minaret i półksiężyc – dzwonnica i krzyż” przyjrzymy się historycznemu tłu tego niezwykłego fenomenu. W syntetyczny sposób prześledzimy trwający niemal osiemset lat proces rekonkwisty, wyjaśnimy, czym była i jakie konsekwencje przyniosła ludności zamieszkującej tereny stopniowo odzyskiwane przez chrześcijańskie królestwa przesuwające swoje granice coraz dalej na południe. Poznamy społeczności, które współtworzyły średniowieczną Hiszpanię: mudéjarów, morysków, mozarabów, muladich i sefardyjczyków. Zastanowimy się również, jak wyglądało ich współistnienie w miastach, miasteczkach oraz na pograniczach kultur.
Ten historyczny wstęp pozwoli nam lepiej zrozumieć kulturowe procesy zachodzące na Półwyspie Iberyjskim przez blisko pięć stuleci. Szczególną uwagę poświęcimy architekturze, która stała się jednym z najbardziej widocznych świadectw tych przemian. Zobaczymy, dlaczego zdobywcy często decydowali się zachować bryły meczetów, przekształcając je w kościoły oraz jak minarety stopniowo zmieniały się w dzwonnice zwieńczone krzyżem. Odkryjemy rzecz jasna charakterystyczne cechy architektury mudéjar: dekoracyjną cegłę, geometryczny ornament, ceramikę oraz rozwiązania konstrukcyjne wywodzące się ze świata islamu, a następnie zaadaptowane przez chrześcijańską Hiszpanię. Poznamy także regiony Hiszpanii, w których architektura ta rozwinęła się najpełniej i gdzie jej wyjątkowe przykłady można podziwiać do dziś.
To opowieść o tym, jak z konfliktu, podbojów i współistnienia kultur narodziła się sztuka niepodobna do żadnej innej w Europie.
23 listopada 2026–Drewno, cegła, ceramika i matematyka. Sekrety dekoracji mudéjar.
Wspaniały język dekoracji ceglanych był dodatkowo wzbogacany barwną ceramiką, nadającą budowlom charakterystyczny rytm kolorów i ornamentów. Niezrównani mudéjarscy stolarze i snycerze wykonywali zapierające dech w piersiach, wielkopowierzchniowe stropy drewniane (artesonados) oraz spektakularne kopuły, których złożona konstrukcja wymagała ogromnej wiedzy technicznej oraz mistrzowskiego opanowania geometrii. Często były one bogato zdobione misternymi motywami roślinnymi, heraldycznymi, geometrycznymi i, w wyjatkowych przypadkach figuralnymi, tworząc jedne z najbardziej spektakularnych realizacji sztuki mudéjar.
Orientalne wzorce dekoracyjne odnajdujemy również na fasadach dzwonnic, kościołów i pałaców, malowidłach ściennych, kamiennych i gipsowych rozetach oraz ażurowych przesłonach okiennych zwanych celosías. Te ostatnie nie tylko subtelnie wypełniały okienne otwory w gorącym klimacie, ale także zapewniały cień, przewiew i prywatność mieszkańcom budynków. Tworzyły niezwykłe efekty światła i cienia, wzbogacając estetykę wnętrz i elewacji.
Przyjrzymy się systemowi dekoracyjnemu opartemu na matematyce, a zwłaszcza geometrii. To ona wyznaczała porządek ornamentów, układ motywów i proporcje kompozycji. Istotne znaczenie dla chrześcijańskich fundatorów miał również islamski zakaz przedstawiania postaci boskich. Powierzenie prac artystycznych mudéjarskim rzemieślnikom nie niosło więc ryzyka naruszenia zasad chrześcijańskiej ikonografii ani profanacji katolickich świętości.
Integralnym elementem tego świata były także wyroby metalowe: ozdobne kraty ołtarzowe i okienne, a także dekoracje wykonywane z gipsu i alabastru. Wszystkie te elementy współtworzyły niezwykle oryginalny język artystyczny, który narodził się na styku kultury islamskiej i chrześcijańskiej, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przejawów dziedzictwa średniowiecznej Hiszpanii.
1. Drewniana kopuła z pałacu Gutierre de Cárdenasa i Teresy Enríquez w Torrijos, prowincja Toledo, Hiszpania, koniec XV wieku. Styl mudéjar; drewno rzeźbione, polichromowane i złocone; obecnie Museo Arqueológico Nacional w Madrycie
2. Ażurowe wypełnienia okien (celosías) w krużgankach katedry Santa María de la Huerta w Tarazonie, Aragonia, Hiszpania, początek XVI wieku (krużganki wzniesione w latach 1501–ok. 1522). Dekoracja gipsowa o motywach geometrycznych i maswerkowych, w stylu gotycko-mudéjar.
30 listopada 2026–Mudéjar nie tylko z cegły i kamienia. Islamska estetyka w hiszpańskiej codzienności.
Styl mudéjar nie ograniczał się do architektury. Był obecny w wyposażeniu domów, rzemiośle artystycznym i przedmiotach codziennego użytku, stając się trwałym elementem kultury materialnej średniowiecznej i wczesno nowożytnej Hiszpanii.
Wpływy estetyki islamskiej widoczne były w tkaninach, dywanach, zasłonach oraz ceramice użytkowej. Misy, talerze, dzbany i inne naczynia zdobiono geometrycznymi układami, gwiazdami i plecionkami, charakterystycznymi dla estetyki mudéjar. Podobne ornamenty pojawiały się na wyrobach metalowych, szkatułkach, lampach i biżuterii, których dekoracja opierała się na rytmie, symetrii i matematycznym porządku. Drewniane parawany, ażurowe, gipsowe lub alabastrowe przesłony okienne (celosías), dekorowane meble oraz bogato zdobione drzwi wejściowe łączyły funkcjonalność z wyszukaną ornamentyką. Wiele takich obiektów można do dziś podziwiać w historycznych dzielnicach hiszpańskich miast.
Istotne miejsce zajmowały także wyroby skórzane, zwłaszcza słynne kurdybany (guadamecíes) – tłoczone, malowane i złocone skóry wykorzystywane do dekoracji ścian, mebli, skrzyń czy opraw ksiąg. Obok nich wytwarzano ozdobne pasy, sakwy, obuwie i elementy wyposażenia jeździeckiego. Kurdybany, należą do najbardziej charakterystycznych przejawów dziedzictwa islamskiego w sztuce użytkowej Hiszpanii. Ich technika i ornamentyka wykształciły się w środowisku Al-Andalus, skąd przeniknęły do kultury chrześcijańskiej, stając się ważnym elementem wyposażenia domów, pałaców i świątyń przez kolejne stulecia.
Wraz z imperialną ekspansją Hiszpanii styl mudéjar dotarł w XVI wieku do Ameryki Łacińskiej i Ameryki Północnej, gdzie wpłynął zarówno na architekturę, jak i rzemiosło artystyczne. W XX wieku zainteresowanie tym zjawiskiem zaowocowało rozwojem neomudéjaru, przypominając, że sztuka zrodzona ze spotkania tradycji islamskiej i chrześcijańskiej potrafiła przetrwać stulecia i nadal inspirować kolejne pokolenia twórców.
ARTYSTYCZNE PODRÓŻE 3 wykłady [...]
ANATOMIA MALARSTWA JENNY SAVILLE – [...]
SEKRETY DELFTU SKRYTE W OBRAZIE [...]
WEEKEND Z VAN GOGHIEM! 23, 24, 25, [...]
ZBUNTOWANE HAFCIARKI I PERFEKCYJNE [...]