PRZYGODY MATKI BOSKIEJ W SZTUCE ŚREDNIOWIECZNEJ |

PRZYGODY MATKI BOSKIEJ W SZTUCE ŚREDNIOWIECZNEJ

3 wykłady online  4-18 czerwca 2026

Czwartki godz. 20.00

Posiadacze karnetów uzyskują dostęp do nagrań na 15 dni po zakończeniu całego cyklu

opowiada DR MAGDALENA ŁANUSZKA

Po kwietniowym cyklu o ikonografii różnych wizerunków Matki Boskiej zapraszamy na drugą część opowieści – tym razem o tym, jakie historie kryją się w narracyjnych cyklach, które zdobiły średniowieczne ołtarze czy rękopisy poświęcone Matce Boskiej. 

Zapraszamy na cykl 3 wykładów o opowieściach dotyczących dzieciństwa Matki Boskiej, jej roli w dziejach Zbawienia oraz schyłku jej życia, a także o legendach o cudach i objawieniach Marii, które znane były w kulturze średniowiecznej, a dziś już często popadły w zapomnienie. Będzie to fascynująca podróż w świat średniowiecznej wyobraźni, zilustrowana przykładami dzieł sztuki – i tych słynnych i tych mniej znanych.

4 czerwca – Maryjne cykle nowotestamentowe

Choć Ewangelie i Dzieje Apostolskie mówią o Matce Boskiej niewiele, to była ona bohaterką kluczowych scen w cyklach ilustrujących dzieciństwo Chrystusa, takich jak Zwiastowanie, Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli czy Ofiarowanie Dzieciątka w Świątyni. Później zaś jej postać pojawiała się w cyklu pasyjnym, i wreszcie we Wniebowstąpieniu oraz Zesłaniu Ducha Świętego.

Te właśnie sceny były niesłychanie popularne w sztuce europejskiej przez całe długie średniowiecze, a ich ikonografia ewoluowała. Dlaczego w Zwiastowaniu możemy zobaczyć maleńkie Dzieciątko wlatujące do komnaty przez okno? O co chodziło z nogawicami św. Józefa? Na czym polegała zmiana w przedstawieniach Bożego Narodzenia pod wpływem wizji mistycznych św. Brygidy Szwedzkiej? 

Słuchacze wykładu poznają zaskakujące niuanse pozornie dobrze znanych scen i symbolikę detali, które szczególnie w sztuce średniowiecznej miewały kluczowe znaczenie.
1. 2. 3.
1. Mistrz Jerzy, Zwiastowanie, Kraków 1517, Muzeum Książąt Czartoryskich (Muzeum Narodowe w Krakowie),
2. Boże Narodzenie, kwatera flandryjska ok 1380, Museum Mayer van den Bergh w Antwerpii 
3. Giotto, Gody w Kanie Galilejskiej, fresk w Capella della Arena w Padwie, ok. 1304-1306,

11 czerwca – Maryjne opowieści apokryficzne

Choć kanoniczne księgi Nowego Testamentu mówią o Marii bardzo niewiele, braki te bardzo szybko zostały uzupełnione przez apokryfy, dobrze znane w całej Europie. To w owych apokryficznych księgach znajdziemy m.in. opowieści o rodzicach Matki Boskiej, o jej narodzinach i dzieciństwie, o jej zaślubinach z Józefem, a także o schyłku jej życia, zwieńczonym Wniebowzięciem i koronacją w niebie. Do tego, jak to zwykle w apokryfach, trafiały się dość fantastyczne opisy cudów, a ponadto popularne były wątki niewiernego lub niewiernej (zazwyczaj Żyda czy też Żydówki), przy czym oczywiście za kwestionowanie świętości Dziewicy zawsze trafiała się im kara boża. Owe historie rzecz jasna znalazły swe odzwierciedlenie w średniowiecznych dziełach sztuki, które zaprezentowane zostaną na drugim wykładzie w cyklu.

1.2.

1. Zaślubiny Marii i Józefa, Godzinki Visconti, ok. 1389, rękopis Banco Rari 397, Biblioteca Nazionale Centrale we Florencji, 
2.  Zaśnięcie Marii, Jaume Serra, między 1361 a 1362, Muzeum w Saragossie,

18 czerwca – Madonna w średniowiecznych legendach

Pobożność maryjna bardzo dynamicznie rozwinęła się w pełnym i późnym średniowieczu, co spowodowało wysyp legend dotyczących nie tylko życia Matki Boskiej, ale także jej późniejszych cudownych interwencji. Były to często uzdrowienia, ale szczególnie ciekawe przedstawienia dotyczyły konfrontacji Marii z diabłem: wyjątkowo często ratowała ona dusze grzeszników, do których swoją drogą szatan miał pewne prawa, biorąc pod uwagę ich życiowe wybory. Ponadto w wielu legendach Madonna wręcz pomagała zatuszować przewinę (albo nawet i zbrodnię), co pozwalało osobom winnym uniknąć odpowiedzialności za swe czyny. Wiele z tych historii, popularnych w średniowieczu, zostało odrzuconych przez Kościół w dobie kontrreformacji, stanowiły bowiem przedmiot słusznej skądinąd krytyki ze strony protestantów. Tym bardziej zatem ilustracje owych opowieści w ołtarzach czy rękopisach dziś mogą nam się wydawać niezrozumiałe. 

1. 2. 3

1. Kwatera z legendą Teofila z Adany z poliptyku z Lusiny, ok. 1505-1510, własność Muzeum Narodowego w Krakowie, strata wojenna,
2.  Madonna bije diabła pod postacią lwa, miniatura z rękopisu Gautier de Coinci, Miracles de Nostre Dame, dekoracje: Jean Pucelle, 1328-1332, Bibliothèque nationale de France w Paryżu, NAF 24541,
3. Matka Boska karmi nieślubne dziecko zakonnicy, rękopis Godzinek, tzw. 'The Taymouth Hours’, 2 ćw. XIV w., British Library w Londynie, Yates Thompson 13, f.158,

KUP KARNET