ŚREDNIOWIECZNE KOBIETY I ICH RĘKOPISY |

ŚREDNIOWIECZNE KOBIETY I ICH RĘKOPISY

 3 wykłady online 10-24 września 2025

środy godz. 20.00

POSIADACZE KARNETÓW UZYSKUJĄ DOSTĘP DO NAGRAŃ NA 7 DNI PO ZAKOŃCZENIU CAŁEGO CYKLU

opowiada DR MAGDALENA ŁANUSZKA

Zapraszamy na cykl 3 wykładów z nutką feminizmu: będzie to opowieść o sześciu średniowiecznych kobietach i rękopisach, które się po nich zachowały. Były to niewiasty wyjątkowe: silne, zdecydowane, o mocnych charakterach – umiały „walczyć o swoje” w patriarchalnym, średniowiecznym świecie i zapisały się na kartach europejskiej historii. Należące do nich niegdyś modlitewniki były bardzo osobistymi rękopisami – dziś są to jedne z najsłynniejszych zabytków średniowiecznego iluminatorstwa.

 10 września – Dwie francuskie królowe i ich modlitewniki

Królowa winna była być pobożna, łagodna i skromna – rzecz jasna wszelkiego rodzaju skandale obyczajowe nie powinny nigdy być łączone z osobą małżonki władcy. Tymczasem w przypadku tych dwóch słynnych żon królów Francji było zupełnie inaczej!

Eleonora Akwitańska (ok. 1124-1204) jako młoda dziedziczka m.in. księstwa Akwitanii była bardzo atrakcyjną partią – najpierw została królową Francji jako żona Ludwika VII. Małżeństwo to nie było udane – ostatecznie para zdecydowała się na rozstanie (papież zgodził się na uznanie małżeństwa za nieważne). Wówczas Eleonora podjęła szybką decyzję i natychmiast sama zaproponowała małżeństwo księciu Normandii Henrykowi, który dwa lata później został królem Anglii. I ten związek nie okazał się szczęśliwy – Eleonora z czasem poparła bunt swych synów przeciwko ojcu, a potem przez wiele lat pozostawała uwięziona na rozkaz męża. Ostatecznie udało jej się jednak powrócić do sprawowania władzy.

Ingeborga Duńska (1174-1236) została królową Francji jako druga żona Filipa II Augusta – niestety po nocy poślubnej król oddalił ją twierdząc, że małżeństwa nie skonsumował z powodu rzuconych na niego czarów. Ingeborga przez kolejne lata zażarcie walczyła o utrzymanie swej pozycji królowej Francji – nie dopuściła do tego, aby papież uznał związek za nieważny. Filip II August mimo wszystko ożenił się ponownie (i został obłożony ekskomuniką), lecz ostatecznie po wieloletnim więzieniu Ingebordze udało się odzyskać należne jej miejsce u boku królewskiego małżonka, którego zresztą przeżyła o 14 lat.

Słuchacze wykładu poznają nie tylko fascynujące życiorysy Eleonory i Ingeborgi, ale także zapoznają się ze szczególnym typem modlitewnika, jakim był Psałterz, oraz zobaczą, co zawierają dwa słynne rękopisy, należące niegdyś do tych królowych. Psałterz Fécamp, stworzony w opactwie w Normandii ok. 1180 roku, dziś przechowywany w zbiorach Koninklijke Bibliotheek w Hadze, to jeden z najwspanialszych rękopisów dwunastego wieku, łączący artystyczne tradycje północnoeuropejskie z wpływami bizantyńskimi. Z kolei Psałterz Królowej Ingeborgi, dziś w Musée Condé w Chantilly, jest jednym z kluczowych zabytków reprezentujących monumentalny styl sztuki gotyckiej, określany mianem „renesansu około 1200”.

1.     2.       3. 

1. Fundatorka ukazana w Psałterzu Fécamp, KB 76 F 13, fol. 28v 

2. Nagrobek Eleonory Akwitańskiej w opactwie Fontevraud 

3. Psałterz Królowej Ingeborgi

17 września – Dwie uparte kobiety i ich modlitewniki

Od kobiety urodzonej w wyższych sferach oczekiwano, że albo zostanie wierną i oddaną żoną mężczyzny narzuconego jej przez rodzinę, albo poświęci swe życie Bogu, ale pod instytucjonalną kontrolą, czyli wstępując do klasztoru. Drugi wykład w cyklu będzie opowieścią o dwóch silnych kobietach, które wybrały niezalecaną drogę: życia we względnej niezależności.

Christina z Markyate (zm. 1155), a właściwie Teodora, pochodziła z zamożnej rodziny z Huntington (Anglia). Odmówiła poślubienia młodego szlachcica – uciekła i została pustelnicą. Osiadła w Markyate, w pobliżu benedyktyńskiego opactwa St. Albans, gdzie z czasem dołączyły do niej inne kobiety. Ona sama zbudowała szczególną relację z opatem Geoffreyem de Gorham, który podarował jej pięknie dekorowany Psałterz.

Katharina z Kleve (van Kleef, de Clèves; 1417-1479) była siostrzenicą Filipa III Dobrego księcia Burgundii i jako żona Arnolda – księżną Geldrii. Po dziesięciu latach małżeństwa Katharina odmówiła dalszego współżycia z mężem, później zaś poparła bunt swego syna przeciwko ojcu. Na jej zlecenie powstał najbogaciej dekorowany modlitewnik niderlandzki piętnastego wieku, który zawiera osobiste ilustracje, zrealizowane na zamówienie fundatorki – także te, które pokazują jej niechętny stosunek do męża.

Słuchacze wykładu poznają nie tylko fascynujące życiorysy Christiny i Kathariny, ale także zapoznają się ze kolejnym typem modlitewnika, jakim były Godzinki. Zaprezentowane zostaną dwa słynne rękopisy, należące do bohaterek wykładu: romański Psałterz St Albans (dziś w Dombibliothek w Hildesheim), zawierający wyjątkowe ilustracje podkreślające rolę kobiet w dziejach zbawienia, oraz późnogotyckie Godzinki Kathariny z Kleve, dziś znajdujące się w The Morgan Library and Museum w Nowym Jorku.

1. 2.  3.

1.Prawdopodobny portret Christiny z Markyate z Psałterza St Albans

2.Modlitwa „Ojcze nasz” w Psałterzu St. Alban

3. Godzinki Kathariny z Kleve – fundatorka ukazana jako klęcząca przed Matką Boską

24 września – Dwie władczynie związane z Polską i ich modlitewniki

Źródła dotyczące kobiet wywodzących się z dynastii Piastów są dość skąpe – a jednak niejednokrotnie były to kobiety silne, władczynie czynnie zaangażowane w politykę.

Gertruda Mieszkówna (ok. 1025-1108) była córką polskiego króla Mieszka II i żoną Izjasława Jarosławowicza, syna księcia kijowskiego. Wraz ze swym mężem i synami zaangażowana była w burzliwe gry polityczne, wielokrotnie musiała tułać się po różnych krajach, a swe obawy przelewała w piękne autorskie modlitwy. Była znakomicie wykształcona – jest zarazem najstarszym pisarzem pochodzenia polskiego, którego znamy z imienia.

Jadwiga Andegaweńska (ok. 1374-1399) to pierwsza kobieta koronowana na samodzielnego władcę (króla) Polski, córka Ludwika Węgierskiego, wnuczka Elżbiety Łokietkówny z dynastii Piastów. Choć pamiętana głównie jako święta, była energiczną kobietą, współrządzącą wraz z Władysławem Jagiełłą. Miała własną kolekcje ksiąg, w tym przekłady różnych dzieł m.in. na język polski.

Słuchacze wykładu poznają nie tylko fascynujące życiorysy Gertrudy i Jadwigi, ale także dowiedzą się o dwóch kolejnych wyjątkowych Psałterzach, które do tych władczyń należały. Modlitewnik Gertrudy to rękopis zawierający bardzo osobiste modlitwy, dodane przez księżną do ottońskiego Psałterza wykonanego w X wieku dla Egberta, arcybiskupa Trewiru – dziś kodeks ten znajduje się w Museo Archeologico Nazionale w Cividale del Friuli. Psałterz Floriański natomiast, przechowywany w Bibliotece Narodowej w Warszawie, to unikatowy rękopis trójjęzyczny – każdy z psalmów zapisano w wersji łacińskiej, niemieckiej i polskiej. Dekoracje tego kodeksu nigdy nie zostały ukończone – prawdopodobnie z powodu przedwczesnej śmierci Jadwigi.

1. 2.  3.

1. Przedstawienie m.in. Gertrudy Mieszkówny i jej syna przed św. Piotrem z Modlitewnika Gertrudy

2. Modlitewnik Gertrudy – Psałterz Egberta (przedstawienie Egberta)

3. Psałterz Floriański, 1 Psalm

KUP KARNET