ŚWIĘTE KOBIETY ŚREDNIOWIECZA — DZIEWICE, MATKI I NIERZĄDNICE |

ŚWIĘTE KOBIETY ŚREDNIOWIECZA —

DZIEWICE, MATKI I NIERZĄDNICE

3 wykłady online 16 lutego – 2 marca 2026

Poniedziałki godz. 20.00

Posiadacze karnetów uzyskują dostęp do nagrań na 15 dni po zakończeniu całego cyklu

opowiada DR MAGDALENA ŁANUSZKA

Średniowieczne ołtarze pełne były wizerunków świętych kobiet: dziewic, męczennic, zakonnic, ale też matek, żon, wdów, czy nawet nierządnic. Czasami bywały one podpisane, ale najczęściej rozpoznajemy je po strojach i atrybutach, a owe atrybuty potrafiły być zaskakujące! Smok, myszy, włosy na całym ciele, piersi na talerzu… to wszystko wynikało z legend, w które obudowano życiorysy tych świętych. Z żywotów także wynikała „specjalizacja” poszczególnych niewiast — warto było wiedzieć, do kogo najlepiej modlić się w przypadku chorób oczu, która święta ochroni nas przed burzą, albo która jest patronką kobiet rodzących. 

Wiele z owych legend miało charakter zupełnie fantastyczny, co w czasach Reformacji stało się jednym z zarzutów, które protestanci wysuwali przeciwko katolickiej tradycji. Na mocy postanowień Soboru Trydenckiego (1545-1563) duża część średniowiecznych motywów ikonograficznych została wycofana ze sztuki sakralnej, więc dzisiaj możemy mieć trudności z rozpoznaniem i zrozumieniem treści niektórych przedstawień.

Zapraszamy na cykl 3 wykładów o ikonografii świętych średniowiecznych kobiet, na fascynującą opowieść o legendach, zilustrowaną prezentacją intrygujących dzieł sztuki. W czasie kolejnych spotkań słuchacze będą mieli okazje poznać zabytki, które dziś często pozostają zapomniane, w małych lokalnych kościółkach lub w muzealnych zbiorach. 

16 lutego – Święte dziewice męczennice

Kobiety noszące najpopularniejsze w całej Europie imiona najczęściej mają za patronki wczesnochrześcijańskie męczennice — do takich należą np. Katarzyna, Barbara, Małgorzata, Urszula, Agnieszka, Agata czy Dorota. Ponieważ są to postacie niemal legendarne i o ich historii nie wiemy w zasadzie nic, to właśnie ich żywoty obrosły w najbardziej fantastyczne opowieści, m.in. dotyczących sposobów, w jaki święte te ponieść miały męczeństwo. 

Słuchacze wykładu dowiedzą się, po czym rozpoznajemy owe najpopularniejsze święte, oraz skąd wzięły się w ich przedstawieniach takie atrybuty jak strzała, koło, smok, baranek, kosz kwiatów i inne. Poznają także typ nastawy zwanej Ołtarzem Czterech Świętych Dziewic oraz zobaczą przykłady ilustracji wybranych żywotów świętych, takie jak rzeźby z katedry na Wawelu czy poliptyk z kościoła św. Barbary we Wrocławiu.

1. 2. 3.

1. Św. Małgorzata, miniatura z rękopisu „Images de la vie du Christ et des saints”, ok. 1280‒1290, Bibliothèque nationale de France w Paryżu, NAF 16251, fol. 100r 
2. Środkowa część ołtarza św. Barbary z Wrocławia, Mistrz Wilhelm Kalteysen z Akwizgranu i Mistrz Marcin, 1447, Muzeum Narodowe w Warszawie 
3. Św. Łucja i św. Agata, 2 pół XV w., Wellcome Collection w Londynie, 

23 lutego – Nie dziewice, ale święte

1. Choć najszerszym kultem wśród świętych kobiet cieszyły się te, które wybrały dziewictwo i poniosły męczeństwo za wiarę, to ołtarze były również pełne innych niewiast — matek, wdów, a nawet nawróconych nierządnic. Część z nich to postacie ewangeliczne lub wczesnochrześcijańskie, a część to damy, które żyły w pełnym i późnym średniowieczu, takie jak św. Jadwiga Śląska, św. Elżbieta Węgierska czy św. Brygida Szwedzka.

Słuchacze wykładu poznają życiorysy czczonych szczególnie w Środkowej Europie księżnej Jadwigi czy też mistyczki Brygidy; poznają ikonografię takich świętych jak Marta czy też Maria Egipcjanka, oraz zobaczą zaskakujące przedstawienia św. Marii Magdaleny m.in. jako Apostołki Apostołów, kobiety ciężarnej stojącej pod krzyżem, czy też pokrytej włosami na całym ciele. 

  2. 3.

1. Ekstaza św. Marii Magdaleny z kościoła śś. Janów w Toruniu, ok. 1400,
2. Św. Elżbieta Węgierska, kwatera ołtarza z opactwa w Altenberg, ok. 1330, muzeum Städel we Frankfurcie nad Menem,
3. Św. Marta i smok Tarasque, miniatura z Godzinek Henryka VIII, Jean Poyer, Tours, ok. 1500, The Morgan Library and Museum, Nowy Jork,

2 marca – Inne Święte: zakonnice, pustelnice, a także kobiety enigmatyczne

Na ostatnie spotkanie w cyklu zaplanowano prezentację ikonografii i legend świętych, które nie pasują do dwóch wcześniej omówionych grup. Będą to m.in. święte zakonnice takie jak Scholastyka, Eufraksja czy Gertruda; święte, które żyły w średniowieczu, lecz ich kult rozwinął się później, takie jak pustelnica Rozalia czy służąca Notburga, a także zaskakujące święte, które mogłyby zostać patronkami osób transpłciowych: Marina, która żyła w przebraniu męskim, czy też Wigefortis, której wyrosły broda i wąsy. 

Słuchacze wykładu poznają nie tylko przykłady przedstawień wymienionych wyżej świętych, ale również zobaczą przedstawienia świętych kobiet, które do dziś pozostają niezidentyfikowane. 

1. 2. 3.

1. Św. Gertruda, muzeum Onze-Lieve-Vrouw-Ter-Potterie w Brugii
2. Św. Eufraksja i diabeł, kwatera ze skrzydła poliptyku św. Jana Jałmużnika, przed 1504, Muzeum Narodowe w Krakowie, fot. Pracownia Fotograficzna MNK
3. Św. Rozalia z kaplicy Retzer Marter w Unterretzbach w Austrii, koniec XVIII w., fot. M. Łanuszka

KUP KARNET